چهار جشن ماهيانه در ماه دي
منوچهر ارغواني - جشنهاي ديگان در روزهاي ۲۵ آذر و دوم و نهم و هفدهم ماه دي در تقويم رسمي كشور از جشنهايي است كه به مناسبت همنام شدن روز و ماه در تقويم ايرانيان برگزار ميشود.
واژه ی دی که در اوستا «دتهوش»(Dathush) یا«دزوه»(Daz-vah) می باشد به معنی دادار یا آفریننده و آفریدگار است که همیشه به مانند صفتی برای اهورامزدا آورده شده است.
ايرانيان قديم، گذشته از جشنهايي كه به مناسبتهاي گوناگون برگزار ميكردند، همنام شدن روز و ماه را هم در هر ماه جشن ميگرفتند. از اين گونه جشنها در ماههاي پيش، جشنهايي چون تيرگان و مهرگان را داشتيم. اما ماه دي تفاوتي اساسي با ماههاي ديگر دارد.
از يك سو، «دي» نام هيچ يك از امشاسپندان يا ايزدان آيين زرتشت نيست، در حالي كه ديگر ماههاي سال و بيشتر روزهاي ماه با نام اين نيروهاي مينوي نامگذاري شدهاند كه هنوز هم اين نامها در تقويم ايراني باقي است. از سوي ديگر، در هر ماه، سه روز به نام «دي» نامگذاري شده است و به اين ترتيب، در ماه دي سه جشن با نام ديگان داريم.
«دي» از چنان اهميتي برخوردار بوده كه سه روز در هر ماه را به نام خود اختصاص داده است.
«دی» درحقیقت صفت خدای یگانه و بزرگ در آیین زرتشت، اهورامزدا است. دی از صورت پهلوی «دَی» و اوستایی «دَذوَه» به معنی آفریننده است. در سراسر ادبيات زرتشتي، اهورامزدا با صفت دادار يا آفريننده ناميده شده، زرتشت هم در گاهان او را «آفريننده زندگي» ميخواند (يسناي 11، بند 50). با اين توضيح، سردترين ماه سال به نام خداي بزرگ نامگذاري شده بود تا در گذراندن سرماي سخت ياريبخش مردمان باشد. در كتاب پهلوي (بندهشن) نيز آمده كه در اين ماه، زمستان به بيشترين سردي به ايرانويچ رسد.
ماه سي روزه زرتشتي به چهار بخش ميشده است كه در آغاز نخستين بخش نام اهورامزدا و در آغاز سه بخش ديگر نام «دي»، صفت اهورامزدا قرار داشته است و اين چيزي شبيه به تقسيم ماه به هفته سامي است. به اين ترتيب، هر بخش ماه به نام خدا آغاز ميشده است: اول ماه به نام هُرمزد، هشتم و پانزدهم و بيست و سوم ماه به نام دي. هر يك از اين چهار روز معرف آغاز هفتهاي تازه در ماه است و براي آن كه ديها با هم اشتباه نشوند، هر يك از آنها را با نام روز بعد همراه ميكنند و بدين گونه، روز هشتم را دي به آذر، روز پانزدهم را دي به مهر و روز بيست و سوم را دي به دين ميگويند.
روز اورمزد از ماه دي - ۲۵ آذر ماه
روز دي به آذر از ماه دي - دوم ديماه
روز دي به مهر از ماه دي - نهم ديماه
روز دي به دين از ماه دي - 17 ديماه
اين شش روز اختلاف سبب شده كه هشتم دي زرتشتي با دوم دي تقويم رسمي مطابق شود و به همين ترتيب بنا بر كتاب پهلوي بُندهشن (= آغاز آفرينش) اين چهار روز ماه كه به نام هرمزد و سه دي است، يكي بر نام، يكي بر گاه، يكي بر دين و يكي بر زمان دلالت ميكنند كه هميشه بودهاند.
همچنين در همين كتاب آمده است كه هر گلي از آنِ يكي از آنان است: «مورد و ياسمن هرمزد را خويش است، با درنگ دي به آذر را، كاردَك دي به مهر را، شنبليد دي به دين را.»
اما بسياري از دانشمندان از اين كه «دي» نخستين ماه سال نبوده است، اظهار شگفتي كردهاند. گايگر (Geiger) دانشمند آلماني معتقد است ماه دي در آغاز يا زماني در دوره ساسانيان است. مصادف با اعتدال بهاری بوده است. «آرتور کریستن سن» ،دانشمند دانمارکی، از مجموع نظریاتی که در خصوص تقویم ایرانی ارائه شده، نتیجه ميگيرد كه ايرانيان دو تقويم ساليانه داشتهاند.
يكي سال عامه كه از انقلاب تابستاني آغاز ميشده و نخستين ماه آن فروردين بوده و دي، يعني ماه دهم، از اعتدال بهاري شروع ميشده است و يكي سال ديني كه مانند سال بابليان از اعتدال بهاري آغاز ميشده و در نتيجه، نخستين ماه آن دي يعني ماه آفريدگار و اول دي، يعني خرم روز، روز اول آن بوده است. ماه دي در هر دو تقويم نخستين ماه سال بوده. بعدها با تلفيق دو تقويم، تقويم جديدي به دست آمد كه سال در آن از اول فروردين آغاز ميشد و مانند سال عامه، اين تاريخ با اعتدال بهاري برابر به شمار ميآمد، به طوري كه آغاز نجومي سال ديني حفظ ميشد.
ماهي كه تقدس آن با نام خدا و همچنين با سالگرد آفرينش چارپاي مفيد (مطابق با اعتقادات زرتشتي) كامل ميشود. به جز سه جشن ديگان، جشن ديگري به نام «مِدياريم گاه» به معناي «ميان سال» در اين ماه برگزار ميشد معروف به گاهانبار پنجم كه به يادبود آفرينش چارپايان بوده است. اين جشن از روز دي به مهر (15 دي مطابق با نهم دي در تقويم رسمي) به مدت پنج روز برگزار ميشد و يكي از اعمال آن، فراهم كردن انبار زمستان براي دامها بوده است.
منابع:
آموزگار، ژاله؛ تاريخ اساطيري ايران؛ چاپ چهارم؛ تهران: سمت، 1380.
بويس، مري؛ تاريخ كيش زرتشت؛ ج 1: اوايل كار؛ ترجمه همايون صنعتيزاده؛ تهران: توس، 1374.
فرنبغ دادگي؛ بندهش؛ گزارنده: مهرداد بهار؛ تهران: توس، 1369.

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان