مقاله ارایه شده توسط دکتر مهران سپهری به بیستمین همایش مانتره          مقاله ارایه شده توسط دکتر مهران سپهری به بیستمین همایش مانتره 

    مهران سپهري - وجه مشترك اديان توحيدي در باور به يكتايي آفريدگار است. اديان رسمي ايران اديان توحيدي هستند، گرچه هنوز در جهان اديان چندخدايي وجود دارند. برخي اديان به نيروي خارق­العاده باور داشته، با معجزه به پيامبر ايمان مي­آورند. برخي باورها نيزفقط به جهان و يا آخرت تمركز يافته، و از ديگر جنبه­هاي آفرينش دوري مي­گزينند.

 بسياري از اديان دنياي مادي را بيهوده دانسته و به رياضت و پرهيز از كار مي­گرايند، و يا فقط باور به يكتايي خداوند را براي رستگاري كافي ميدانند. در گاتان، نه تنها يكتايي اهورامزدا تاكيد شده، بلكه يكپارچگي هستي در بينش يكپارچه اشوزرتشت مبناي آفرينش و هستي است. در گاته­ها، فرد و جامعه، گيتي و مينو، انديشه و وجدان، انسان و خداوند، جزء و كل باهم مرتبط و پيوسته­اند. كار و نيايش، توليد و خرمي، خوشبختي فرد و خوشبختي ديگران ازهم جدا نيستند. در بينش يكپارچه اشو زرتشت، آفرينش آفريدگار يكتا و پيوسته است. در نگرش زرتشت فراگير است، جهان مادي و مينوي را يكسان و يكپارچه ميبيند، و انسان را بخشي از آفرينش و در عين حال همكار در آفرينش مي­داند. فرد عضوي از جامعه است و تابع هنجار جاوداني اشا در گيتي و مينو خواهند بود. اشا خوشبختي است و خوشبختي پاداش كساني است كه همراه با اشا، راستي و پاكي، از زمره كساني باشند كه با انديشه و وجدان خود در آباداني خانه و كشور خود تلاش كنند. در اين مقاله پس از ارائه مقاهيم و زيرساخت­هاي يكتايي آفرينش و بينش زرتشت بر اساس سروده­هاي گاته­ها، الگوي فرگير و يكپارچه بينش زرتشت ارائه مي­شود.

                  

مقدمه

دانش امروز بشر توانسته يكساني و قابليت تبديل ماده و انرژي را به اثبات برساند، نيروهاي مغناطيسي و الكترونيكي در طبيعت و حتي مغز انسان را مرتبط بيابد، و ساختار جهان از كوچكترين ذره­ها تا بزرگترين كهكشان­ها را يكسان بيابد. به گفته شاعر قرن­هاي پيش ايران "دل هر ذره كه بشكافي، آفتابيش درميان بيني". درواقع، باكشف بيشتر قوانين طبيعت و پيشرفت علم، انسان به­ عظمت حلقت، يكساني آفرينش و فراگيري هنجار دنيا پي برده و سراسر هستي را يكپارچه، يكدست و همآهنگ مي­يابد كه در سراسر آن ساختار، قانون، منطق و دانش جريان دارد.

زرتشت به ياري وهومن در چهار هزار سال پيش نه تنها به يكتايي پروردگار پي برد و او را پرستش كرد، بلكه يكتايي آفرينش را نيز دريافت و ستايش كرد، و بينشي يكتا، يكپارچه، و فراگير به جهانيان هديه داد. او همواره جهان مينوي و گيتي را باهم مي­بيند، از خرد و وجدان باهم ياري مي­گيرد، راستي و اشويي را همسان مي­داند، كار و عبادت را به­يكسان مي­خواهد، فرد و جامعه را باهم مي­نگرد. در آيين ايران باستان، هر ايزد نمادي مادي و معنوي داشت و كنش با واكنش پي خواهد داشت. يكتايي آفريدگار در باور اشو زرتشت به يكتايي آفرينش منجر شده و در يكتايي بينش تجلي مي­يابد.  

در سرود باستاني زرتشتي ‌"يتااهو وئيريو" مي­آموزيم كه "هنجاري كه بر سرشت آدميان فرمان مي­راند هستي و گيتي را نيز در برمي­گيرد". "همان­گونه كه سرور مينوي راهبر راستي و دادگستري است، راهبر دنيوي نيز بايد از روي راستي و دادگستري برگزيده شود". در آيين باستاني ايران، هر نماد اهورامزدا به­عنوان سپنده مقدس آورده شده كه نگهبان خصوصيات اخلاقي و نيز آفريده­هاي زميني است. در نماز زرتشتي، از فرد به ­خانواده، به ده، به­كشور و به­جهان پرداخته و فرد را از كل جدا نمي­داند. زرتشت همه نهادها را مي­ستايد و از براي خشنودي آنها از خداوند ياري مي­خواهد.

یک زرتشتی با جهان بینی اشو زرتشت میداند که او در این جهان وظیفه ای سنگین را به دوش می­کشد و باید همواره آماده نبرد با بدی ها باشد. تنها زيستن، حتي خوب زيستن كافي نيست. ضمن دوری جستن از دروغ و گناه و اندیشه های بد، او بايد پاسدار ارزشها ، نیکی ها و آفریده های سودمند بوده و ضمن گسترش راستی و شادی بايد با انجام نیکی ودستگیری نیازمندان و یاری درماندگان همواره ارتباط خود را با اهورا مزدا حفظ نماید. يك زرتشتي همواره به دین والای مزداپرستی که دورکننده جنگ و دشمنی و استوار کننده آشتی و دوستی است باور دارد و عمل مي­كند.

در نيايش روزانه، هر زرتشتـی در اوج پاکی اندیشه به نیایش اهورا مزدا و آفريده­هاي او می پردازد و ساختار مردمي ده، شهر و كشور را مي­ستايد. "می­ستایم آن سرور دهکده (ویس) را که پاک و سازنده است. آن سرور شهر (زنتو) را که دادگستر و سازنده است. آن سرور کشور (دخیو) را که پاک و دادگستر و سازنده است. همه رهروان راه اشویی زرتشت را و سرور اشوان را، تا از بخشش نیک اندیشی برخوردار شويم و بر نیکی های جهان هستی بیفزایيم. من خود را پیرو راستی می­دانم و پیمان ­دارم که همه توان خود را در راه اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک به کار برم".

پايه دين زرتشتي در انتخاب و اختيار است: اختيار در گزينش راه زندگي، و انتخاب حتي در دين و سرور ديني. ولي اين انتخاب توام با مسئوليت و منجر به­پاداش است. در عين­حال كه راه زرتشتي آزادي و آزادمنشي است، او در دنياي عمل و عكس­العمل زندگي مي­كند كه براي هر انديشه و كار پاداشي تعيين شده و بهترين پاداش آرامش در پناه اهورامزدا است. اشويي راستي خوشبختي است و بهترين خوشبختي از آن كسي خواهد بود كه در پي بهترين راستي و اشويي باشد. فرد زرتشتي با دو نيروي انديشه و وجدان مي­تواند خوب زندگي را از بد تشخيص داده و راه خود را برگزيند.

"اي مردم اين حقيقت را به گوش بشنويد و با انديشه­اي روشن بررسي كنيد. هر زن و مرد راه نيك و بد را خود برگزيند پيش از فرا رسيدن روز واپسين همه به­پا خيزيد و در گسترش آيين راستي بكوشيد". در واقع انتخاب بايد آگاهانه و پس از شنيدن حقيقت و بررسي با انديشه روشن باشد. در غير اين­صورت انتخاب كوركورانه اختيار نيست. درادامه گسترش آيين­راستي كه انتخاب فرد است همراه باپاداش اهورايي خواهد بود. هر فرد داراي نيروهاي اهورايي است كه بتواند زندگي خود را سامان دهد و به راستي مينوي و خوشبختي گيتي برسد. انديشه يا من نيروي عقلاني است كه بايد به انديشه نيك و يا وهومن تبديل شود و دئنا يا دين نيروي وجدان است كه با آن مي­توان راه راست را يافت.

در واقع انديشه بدون وجدان و احساس بدون منطق، به خرد و انديشه نيك نخواهد انجاميد. کلمه دین در اوستا به صورت دئنا آمده‌است و برگرفته از واژهٔ دا به معنای اندیشیدن و شناختن می‌باشد. ضمنا واژهٔ دهی نیز در سانسکریت از همین واژه‌است. دئنا واژه­ای اوستایی به معنای وجدان بیدار و آگاه است. واژه دین نيز از دئنا آمده است. دین یا ایزدبانو دین، در آیین زرتشت و اساطیر ایرانی، نمود وجدان و احساس است و آدمی را توان آن می‌بخشد که راه اهورایی را پی گیری کند. هنگامی که تو درروز نخست، جهان مادّی و دئنا را ازپرتو منش و خرد خویش ساختی، (يسنا 31 بند 11).

اي مزدا، كسي كه با دانايي و نيك انديشي، براي افزايش توانايي خانه و شهر و كشورش و پيشرفت راستي و درستي ميكوشد از وصال تو برخوردار خواهد شد (هات 31 بند 16). كار و آباداني در دين زرتشت جايگاه ويژه­ دارد و ستوده شده. پيش برنده­اي كه از دانش، دلدادگي و ايمان پديد مي آيد (اسفند)، هر روز جهان را آبادتر و جهانيان را خرسندتر از پيش سازد. اين تازه گردانيدن تا رسيدن به­خدا ادامه دارد. اهو (رهبرسياسي) و رتو (رهبرمعنوي) وظيفه فراهم كردن بستر بالندگي را بر دوش دارند (ونديداد). در واقع رهبر كشوري و معنوي هر دو آموزگار و پيش­برنده فرد و جامعه­اند.

گاتها به محيط زيست با مفهومي بسيار گسترده­تر و  زندگي در دو بعد مادي (گيتي ) و غيرمادي (مينو) مي­پردازد. اوستا خاستگاه ارزش­ها و روابط اجتماعی است. اوستا، بر خلاف دیگر ادیان، به زندگی بشری و این دنیا اهمیت می‌دهد و به وظایف‌ دنیوی انسان نيز می‌پردازد. دين زرتشتي فراگير، علمي، اخلاقي و هميشه با نيكي و درستي همراه است. آيين زرتشتي ايراني به آداب زندگي نيز مي­پردازد. ويژگي دين زرتشتي اين است كه در عين حال پاكي و راستي، مردم را به كار و آباداني و نيز اخلاق و آداب آن رهنمون مي­سازد. هيچ نيكي و يا بدي بدون جواب و پاداش نخواهد ماند. در اين بينش، همه ابعاد و اجزاي آفرينش در نظر گرفته شده و بخشي از پاسخ زرتشتي معماي هستي را تشكيل ميدهند.

بينش يكپارچه زرتشت

الگوي پيشنهادي زير كه از آموزه­هاي اشوزرتشت در گاتها استنباط شده است، سراسر آفرينش اهورامزدا را در مي­گيرد. در اين الگو كه فرد با جامعه و گيتي با مينو يكپارچه، وابسته و پيوسته هستند، هنجار و روان يكسان حكمفرمااست. يكپارچگي كه در سرود باستاني يتااهو جاودانه شده است، "هنجاري كه بر دنيا حكمفرمااست سرشت انسان را نيز در برمي­گيرد. همانگونه كه سردار دنيا توانمند است، سردار ديني نيز نيرومند است." در اين الگو نشان داده شده است. فرد از جامعه جدا نيست و در واقع حلقه­اي از هزاران حلقه به­هم پيوسته در جامعه است. گيتي و مينو دو سوي يك آينه­اند.

يكپارچكي آفرينش از يكتايي خداوند سرچشمه دارد، و تمامي آفرينش از خرد و وجداني يكسان تبعيت دارد. زرتشت نخستين آموزگاري بود كه به اين يكتايي پي برد، قبل از آن­كه پيشرفت دانش قرن­ها بعد به آن صحه بگذارد. در بينش زرتشت، آفرينش خداوند همواره پويا و در چرخش است و اصل فرشوكرتي يا تازه­سازي بر سرشت فرد و جامعه مي­تابد تا گيتي و مينو را همواره تازه نمايد. لزوم حركت و رواني، تغيير و يادگيري است كه هم در سطح فردي و هم در سطح جامعه صورت ميگيرد تا هستي تازه شود و پيش رود، و در نهايت از اشويي و خويشتنداري به خرمي و جاودانگي برسد.

انسان در ميان حلقه الگو قرار دارد و در واقع مركز و هدف نخستين آفرينش است. او با انتخاب خود در راستي و نيكي، به هنجار گيتي و به روان مينو مي­پيوندد. زرتشت، انسان را همكار آفريدگار و همسوي آفرينش مي­داند. به­قول شعر سعدي در منظومه گلستان: "ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند/تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری". "همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار/ شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری." مراحل تكامل آفرينش كه در امشاسپندان تجلي مي­يابد، متضاد با يكپارچگي و يكتايي آفرينش نيست، بلكه در واقع مسيري به­سوي يكپارچكي و جاودانگي خواهد بود.

 

شكل 1 – الگوي يكتايي آفرينش در بينش زرتشت

اشوزرتشت پيام­آور آريايي اولين فرد، و يا از اولين افرادي، بود كه به يكتايي خداوند پي برد. وي در گاته­ها سی ویک بند هشت مي­سرايد كه "ای مزدا ، هنگامی که با یاری اندیشه خویش، تو را سر آغاز و سرانجام هستی و سرچشمه منش نیک شناختم و آن گاه که تو را با چشم دل دیدم، دریافتم که تویی آفریدگار راستین خرد مقدس و داور کردارهای جهانیان". ايرانيان در زمان هخامنشيان و قرنها قبل مزديسنان يا ستاينده مزدا بوده و هزاره­هاي قبل از آن پديده­هاي طبيعي را مي­ستودند. درواقع ايرانيان هرگز بت­پرست نبوده، و كيش زرتشتي بر پايه يكتايي خدا استوار است.

اين وحدت خداوند، در وحدت آفرينش تجلي يافته و به يكپارچگي گيتي و مينو، انديشه و وجدان، كار و خوشبختي، توليد و خرمي، فرد و كشور منجر شده است. همانگونه كه در علم امروزي يكساني ماده و انرژي ثابت شده، زرتشت به يكپارچگي هنجار و آفرينش هستي پي برد. "هنجاري كه جهان را فرمان ميراند سرشت آدميان را نيز دربرميگيرد". با كشف يكپارچگي آفرينش، زرتشت به يكتايي بينش خود دست يافت. نقش انسان و كار در اين يكتايي آفرينش و بينش، رسيدن به­وحدت با اهورامزدا است كه نهايت آرزوي اشوزرتشت است، كه با بندهاي گاتها قابل پشتيباني و اثبات است.

الگوي پيشنهادي فوق كه از گاته­هاي زرتشت استخراج شده، با دانش و يافته­هاي امروز بشريت از نظر فيزيك و فلسفه و روان­شناختي مطابقت دارد. ليكن الگوي زرتشت و آيين ايران باستان فراتر از آن مي­رود كه انسان را همكار آفرينش مي­يابد و مسير تكامل او را در بستر فروزه­هاي اهورايي يا امشاسپندان مي­گمارد. درآخر انسان مي­تواند به جاوداني دست يابد، ملزم به اين­كه با انديشه نيك و پيروي از اشا به شهرياري خويشتن برسد و با يافتن آرامش به خرمي دست يابد. در اين نگرش فراگير، سرانجام اين فروزه­ها در گيتي و مينو، فرد و جامعه، حال و هميشه، جاري و مستمر خواهد بود.

ابزار انسان در اين راه، كار و آباداني درگيتي، نماز و آرامش در مينو، پيروي از هنجار و خرد در جامعه،پيروزي سپنتا مينو بر انگره­ مينو در وجدان است. در نگرش فراگير زرتشت، كار و نيايش همسان و هم­نياز يكديگر هستند. خوشبختي فرد در خوشبختي ديگران است. توليد و خرمي، آباداني و آرامش، اختيار و مسئوليت، انديشه و وجدان، دو گوهر جاودانه­اي هستند كه از آغاز آفرينش پيش روي انسان قرار دارند تا او را به­ پاداش اهورايي هدايت كنند. كار از نيايش جدا نيست. توليد در راه خرمي است. اختيار بي مسئوليت ممكن نيست. انديشه بدون وجدان به تباهي خواهد انجاميد.

انسان با كار و توليد  به پيشرفت و آباداني خانه و كشور كمك مي­كند تا جهان را به سوي آرامش و خرمي سوق دهد. كار در بينش زرتشت ارزشمند و برابر با نيايش اهورامزدا است. او مي­خواهد از زمره كساني باشد كه جهان را تازه و آبادان مي­سازند. در الگوي يكپارچه آفرينش، در گيتي انسان با كار و نيك­كرداري و در مينو با نيايش و نيك­پنداري به نهايت موعود دست خواهد يافت. همانگونه كه انديشه بايد با گفتار و كردار پيوند يابد، نيايش و ستايش سپندينه­هاي اهورايي با كار و كوشش و آباداني همراه شوند. تنبلي در دين زرتشتي نكوهيده و همراه با انگره مينو محسوب مي­گردد. جاوداني با يكساني و يكپارچگي در دسترس خواهد بود.

 

يكتايي (توحيد) در دين زرتشت

اشوزرتشت پيام­آور آريايي اولين فرد، و يا از اولين افرادي، بود كه به يكتايي خداوند پي برد. وي در گاته­ها سی ویک بند هشت مي­سرايد كه "ای مزدا ، هنگامی که با یاری اندیشه خویش، تو را سر آغاز و سرانجام هستی و سرچشمه منش نیک شناختم و آن گاه که تو را با چشم دل دیدم، دریافتم که تویی آفریدگار راستین خرد مقدس و داور کردارهای جهانیان". ايرانيان در زمان هخامنشيان و قرنها قبل مزديسنان يا ستاينده مزدا بوده و هزاره­هاي قبل از آن پديده­هاي طبيعي را مي­ستودند. درواقع ايرانيان هرگز بت­پرست نبوده، و كيش زرتشتي بر پايه يكتايي خدا استوار است كه مهمترين وجه اشتراك تمام اديان توحيدي است.

اين وحدت خداوند، در وحدت آفرينش تجلي يافته و به يكپارچگي گيتي و مينو، انديشه و وجدان، كار و خوشبختي، توليد و خرمي، فرد و كشور منجر شده است. همانگونه كه در علم امروزي يكساني ماده و انرژي ثابت شده، زرتشت به يكپارچگي هنجار و آفرينش هستي پي برد. در سرود يتااهي­وئريو زرتشتيان، هنجاري كه جهان را فرمان ميراند سرشت آدميان را نيز دربرميگيرد. با كشف يكپارچگي آفرينش، زرتشت به يكتايي بينش خود دست يافت. نقش انسان و كار در اين يكتايي آفرينش و بينش، رسيدن به­وحدت با اهورامزدا است كه نهايت آرزوي اشوزرتشت است. اين تز بابندهاي متعدد گاتها قابل پشتيباني و اثبات است.

يكتايي آرمان انسان

زرتشتيان در نماز بايسته روزانه خود به همازوري پيمان مي­بندند. بشود كه ما هم­كار و هم­زور و هم­پيوند شويم. با همه اشوان هم­پيوند شويم. با نيكوكاران در كردن كارهاي نيك هم­پيوند شويم. با زرتشتيان، نيكان و خوبان هفت كشور زمين همكاري كنيم. زرتشتيان فراتر از كار، به همكاري پيمان مي­بندند. بنيانگزاران جاده ابريشم، دريافتند كه كار را نمي­توان تنها به نتيجه رساند، و بايد با نيكان ساير كشورها و اديان­توحيدي همكار و همپيوند شوند. زرتشت به­درستي در بينش فراگير خود دريافت كه كار بدون نيك­انديشي، و انديشه بي وجدان بي­معني است، همانطوركه دنياي امروز دريافته كه علم به­دور از اخلاق مي­تواند خطرناك باشد، و توسعه بدون وجدان پيشرفت محسوب نخواهد شد.

زرتشت به جاماسب از خانواده خود پند مي­دهد كه "جنبش و فعاليت بر بيكاري و تبلي برتري دارد. پس با وجدان بيدار و با كار و كوشش او را پرستش نما": گات­ها 46 بند 17. در اينجا زرتشت كاري كه همراه با وجدان بيدار باشد را برابر با ستايش و راه رسيدن به اهورامزدا مي­داند. "پروردگارا مرد نيك انديش و پارسايي كه روانش با راستي همگام است تنها به تو مي انديشد و كردار نيك خود را به تو نياز ميكند اي اهورامزدا بشود كه نيايش كنان به تو نزديك شويم": هات 33 بند 3. دگربار، اشو زرتشت راه نزديك شدن به پروردگار را، انديشه و كردار نيك توسط مرد نيك­انديش و پارسا ميداند.

انديشه و سفارش زرتشت، در گاته­هاي او، درمورد پاداش كار نيك مشخص است: "اي خداي هستي بخش كسي كه به نيكان و وهان خواه از گروه خود و همكار و خواه دوست با مهر و داد رفتار كند و كسي كه از آفرينش نيك پروردگار نگهداري نمايد به راستي چنين شخصي از كشور خرم راستي و منش پاك يعني بهشت برخوردار خواهد شد": هات 34 بند 2. در واقع اين بينش زرتشت الهام­بخش نخستين قوانين كار در دنيا بود. در ايران برده­داري هرگز رواج نداشت. لوح­هاي كشف شده در تخت­جمشيد حاكي از پرداخت مزد برابر با كار آنان به زنان و مردان همه كشورها است.

در نماز اشم­وهو، مي‌خوانيم: "راستي خوشبختي است، خوشبختي از براي كسي است كه بهر بهترين راستي، راست و پاك باشد". بنابراين آرمان انسان در بينش زرتشت راستي است. خوشبخت كسي است كه كار خوب را تنها براي خوب‌بودن خودِ آن كار انجام دهد و هيچگونه چشم­داشتي نداشته باشد. در واقع راستي و راست­كرداري وسيله و هدف است. زرتشت در هات 34 بند 11 مي­سرايد "اي مزدا، كسي از پاداش تو بهره­مند شود كه در كار و كوشش است." و در هات 43، بند 16، او آرزو دارد كه "بشود كه راستي و درستي، زندگي مادي ما را نيرومند سازد."

"اي اهورمزدا، كسي كه با دانايي و نيك انديشي، براي افزايش توانايي خانه وشهر و كشورش و پيشرفت راستي و درستي ميكوشد از وصال تو برخوردار خواهد شد." هات 31 بند 16. "اي خداوند خرد كساني از آن پاداش گرنبها كه نويد داده شود بهره مند خواهند گرديد كه كار را از روي خرد و منش پاك انجام دهند، براي پيشرفت و آباداني جهان كوشش نمايند، خواست خداوند هستي بخش را برآورده سازند و در پرتو راستي و پاكي در پيشرفت اراده الهي كوشا باشند." هات 34 بند 14. بنابراين بينش اشو زرتشت نه تنها بر آرمان در جهان مينوي، بلكه بر گيتي و آباداني آن تاكيد دارد.

با توجه به يكتايي و پيوستگي آرمان وجود انسان در بينش زرتشت، الگوي زير پيشنهاد مي­شود كه در آن آفريده­هاي نيك خداوند در گيتي و مينو آغاز آفرينش و آنچه انسان در اين ساختار به دست مي­اورد نتيجه آفرينش خواهد بود. در واقع، فهم دانش امروز نيروي خلاقيت و توليد انسان را در 4 بعد مي­بيند كه دانش، بينش، منش و روش است. تركيب اين ابعاد به نتايج علمي، فناوري، هنري و فلسفي ختم ميشود. بنابراين موضوعات پراكنده و مجزا در علم و فناوري به هوشمندي يكتا، فراگير و يكپارچه منتهي ميشود كه هنجار را از فناوري و رفتار را از راهكار جدا و متفاوت نمي­بيند.

 

شكل 2 – يكتايي و پيوستگي آرمان انسان و هستي

انقلاب اجتماعي زرتشت

درزمان زرتشت، او رسالتي مهم داشت در فرهنگي ازهم گسيخته و بي‌سامان. آموزش‌هاي زرتشت داراي دو وجه بودند: وجه مادي و شكل معنوي- يعني دو مقوله‌اي كه هر دو در آن دوران رو به تباهي و گسيختگي داشت. مردمي دام‌پرور و بيابان‌نشين در حال ييلاق و قشلاق زندگي مي‌كردند. زماني فرا مي‌رسيد كه گرسنه مي‌ماندند و هر چند كه داراي خصايل نيكي بودند، باز هم اجباراً به قبايل ديگر و مردم ديگر حمله كرده و تأمين معاش و حيات مي‌كردند. بينش زرتشت به پيروانش كوچ و سپس استمرار را آموخت. سرزمين جديد اين پيروان، استعداد براي كشاورزي داشت.

زرتشت براي طرح تازه و نيرومند اقتصادي كه عرضه ‌مي­كرد، تامين معاش براي فردا، دام‌پروري، زندگي آزاد و حرفه­اي براي همه افراد را وعده مي‌داد. اين امر برآن بود تا خانواده‌ها، طوايف، عشيره‌ها و قبيله‌ها دست اتحاد به هم داده و زندگي ييلاق و قشلاقي و بيابانگردي خود را بدل به ده‌نشيني و كشاورزي كنند. بدون شك اين طرحي بود قابل اجرا و مطلوب كه به مرحله عمل درآمد. هم­زمان، آموزه­هاي زرتشت در جهت بينش مثبت به زندگي، تلاش و آباداني، پرداختن به خانه و كشور درهمين جهت بود. در واقع اين تحولي بزرگ اجتماعي و اقتصادي براي انسان­ آن زمان بود.

عده‌يي به سنن و روش قديم باقي ماندند و گروهي طرح اقتصادي و روش نوين زندگي را با رهبري زرتشت پذيرفتند. ميان دو جناح موجود پيكار درگرفت. در تقسيم زمين و سرنوشت محصول مازاد و مسايلي از اين نوع، بدون شك زرتشت با نيروي ذاتي و تدبير خود، با تعمق و نظامت كافي قوانيني در اين باره وضع كرد. مخالفت وي با مساله قرباني گاو و چارپايان ديگر كه رسم قديم بود، جهت اصلاحات اقتصادي انجام شد. چارپايان درجامعه نو با ساختار و نظام اقتصادي كارآمد، براي كشاورزان اهميتي وافر داشت. تشويق به كار و آباداني رمز پايداري و پيشرفت مردم و جامعه شد.

در ساختار جامعه كشاورزي از ديدگاه زرتشت، توجه زيادي به دام‌ها و جانوران­اهلي مبذول مي‌شد. از اهورامزدا تقاضا ميشد: اين كشور از انبوه گله و رمه و مردان بهره‌مند باد. در دين زرتشت برخلاف آيين هندو احترام به حيوانات تا جايي معمول بود كه وابستگي به زندگي خوش و آسايش مردمان را به همراه داشت. دراينجاست كه عمق نهضت اجتماعي زرتشت آشكارمي‌شود. جنبشي درشكل مادي، كه شامل اخلاقيات شد. او دررستاخيز اجتماعي-اقتصادي، اخلاق­جامعه را از صورت زشت ونكوهيده‌ به طريقي عالي متحول كرد. ستايش آفريده­هاي نيك، در واقع راهكار تحول اقتصادي شد.

زرتشت در سروده­هايش، بارها از اهورا مزدا درخواست مي‌كند تا نيكوكاران را در جهان از حشمت و فرزانگي و دارايي، بهره‌مند سازد. در هيچ‌جاي آيين مزدايي، بيكارگي و تنبلي تجويز نشده است. جامعه نوبنياد كشاورزان، تنها در اثر ايمان و كار مداوم توانست بنيان يابد. احترام، شوكت، ثروت، قدرت و آسايش هر فردي در اين جامعه منوط به­آن بود كه بيشتر كار كند. در سراسر اوستا، از گاته­ها تا ونديداد، روح فعال و كاري و پرتلاش و كوشش فرد در كار و سازندگي است. روزه‌داري و امساك نكوهيده است. دهكده و شهر و كشور در دين زرتشتي جايگاه ويژه و قابل ستايش دارند.

"اي آفريننده جهان، خوش‌ترين جاي زمين كجاست؟ جايي كه مرد پارسا خانه‌يي بسازد كه داراي آتش و گاو و گوسپند و زن و فرزند و اهل بسيار باشد. خوش‌ترين زمين جايي است كه كسي بيشتري غله و گياه و درختان ميوه‌دار بكارد، و در زمين خشك آب پديد كند.كسي كه بيشترين مقدار از زمين را كشت كند، شهر و كشور را آبادان سازد." (ونديداد) "هر كس كه گندم بكارد، جز نيكي چيزي ندرود. هنگامي كه زمين‌ها بسيار كشت شوند، ثروت و فراواني به هم رسد، دروغ‌پرستان و ديوستايان ترسان و هراسان شوند." "كار و كوشش در سايه راستي و نيك‌منشي در توسعه زندگاني راحت و ايجاد ثروت و قدرت براي حفظ استقلال به دست مي‌آيد كه بهترين عبادت‌هاست. مردي كه نيرومند است، با كاركردن ثروت اندوخته، مي‌تواند ازخود و ديگران دربرابر دشمنان خود وخانواده‌اش را مصون سازد." (ونديداد).

آموزه­هاي زرتشت

در انديشه و پيام اشو زرتشت خداوند هستي­بخش، اهورامزدا نام دارد كه به­معناي خداوند داناي بزرگ است. او انسان را بنده و برده خويش نمي­داند بلكه با خرد (منه) و وجداني (دئنا) كه به انسان بخشيده، جايگاه ارزشمندي را به او پيشنهاد كرده است. از ديدگاه گاتها (سروده­هاي اشو زرتشت)، زندگي مادي انسان بايد با طبيعت و قوانين حاكم بر آن كه اشا ناميده شده، سازگار و همآهنگ باشد. فرد دانا با انديشه راستي­جويي، بايد اشا را دريابد و دانش خود را به ديگران، به­ويژه افراد ناآگاه برساند.

زرتشت در آموزش‌هايش، براي برقراري نيكي به شكل هر چه استوارتر و برقراري آن در جهان و شكست بدي و شر، خدا را هر چه بيشتر با آدمي نزديك و همراه مي‌كند. بنابر اصل و بنياد دين زرتشتي، جهان صحنه پيكاري دائم ميان خير و شر است و انسان در اين پيكار تكليفي بر عهده دارد. اصالت مقام انساني، برآن است كه تا با اختيار خود، و خرد و تميزي كه خداوند به او بخشيد، خود يكي از دو راه را برگزيند. "او كه راه تباهي و دروغ را برگزيند را در دو جهان براي خود تباه كرده است و بر سر راه چينوت به درد و رنج و افسوس از كردار خود مي‌رسد."

دين زرتشت و در ساختار فكري پيامبر، انسان داراي مقامي ارجمند است. در مفاهيم گاته­ها، اساس رفتار آدمي بر شالوده اخلاق و حكمت علمي و تدبير زندگي استوار است. هر نوع رياضت و دست فروشستن از زندگي كوشا و فعال منع شده و به آدمي آموزش داده مي‌شود تا در زندگي شيوه سالم طبيعي را برگزيند، و اين راه با كوشش و برخورداري از مواهب و بخشش‌هاي خداوندي و داشتن خانواده و زندگي اجتماعي ميسر مي‌شود.

براساس داده‌های متون دینی مزدیسنا جهان میدان نبرد میان نیروهای خیر و شر است که مردمان و راست اندیشان می‌بایست با گرایش به اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک خیر را در پیروزی برابر شر یاری رسانی کنند. این شیوهٔ تفکر در عقاید هندی نیز بچشم میخورد اما تفاوت اندیشه زرتشتی با آن در این عنوان شده که در دین زرتشت زندگی و حیات و کار و تلاش نکوهش نشده و بر اساس گفتار زرتشت در گاهان والاترین مردم کسی است که در پیشرفت مردم و آبادی جهان کوشش بیشتری نماید.

براساس این عقاید مرگ و ویرانی منشا شر داشته و تخریب کار روح مخرب یعنی انگره مینوست. از این رو تخریب و غم و سوگواری بیش از حد و کشتار پذیرفتنی نیست. منشا شناخت خیر از شر، اندیشه و وجدان يا دئنا است. جهان مادی و شادمانی آفریده‌های خدا هستند. وظیفهٔ دینی انسان است که از آن‌ها نگاهداری کند، آن‌ها را گسترش دهد و از آن‌ها بهره گیرد. زرتشتیان باور دارند پیروی از این طریق جبری نیست. اختیار برای هر فرد بخش اساسی دین زرتشتی است.

اشو زرتشت خواستار است كه "از جمله كساني باشيم كه جهان را به سوي آباداني و پيشرفت رهنمون ميشوند" (گاتها). در باور زرتشتي، شكوفايي اقتصادي و هنرآفريني و تلاش در انجام كار نيك، يكي از برترين راه­هاي نيايش پروردگار است. درويشي، رياضت­كشيدن، تنبلي و گدايي از كارهاي بسيار ناشايست شناخته شده است. در راستاي قانون اشا، انسان در برابر جهان هستي و آنچه در آن روي مي­دهد مسئول است و بايد در حفظ محيط زيست از تخريب­ منابع جهان هستي بپرهيزد.

زرتشت به انسان از دريچه ويژه‌اي نگاه مي‌كند. آدمي قائم به خرد و آگاهي و مسئول اعمال و كردار خود مي‌باشد. انسان به هيچ‌وجه فرزند ‌آدم - آدمي كه از فرمان خداوند سرپيچي كرد و سقوط نمود، و بار آن گناه را به تاوان بايد بردوش كشد - نيست. انسان در محدوده انديشه‌هاي گاته­ها، كامل و آگاه و مسئول است تا با اختيار، راه درست و نيك را انتخاب كند تا جهان اشايي و راستي را بيفزايد و رونق بخشد و با كار خود، خداوند را ياري كند. انسان مسئوليت آباداني دنيا و آرامش مينو را به­دوش ميكشد.

ما زرتشتيان بر اين باوريم كه خداوند ما را آفريده، تا زندگاني را تازه كنيم. تازه گرداني و نوكردن زندگاني و جهان مادي مقصود و هدف آفرينش است. به زبان گزارش‌هاي مقدس، به كار و كوشش براي نوكردن زندگاني «نبردكردن با اهريمن» گفته مي‌شود. خويش‌كاري هر زرتشتي نبرد با اهريمن است. هر يك از مردمان براي اين خويش‌كاري آفريده شده‌اند. در زندگاني روان هر يك فرد در برابر كارهايش مسول است و در مينو روان به داوري فراخوانده مي‌شود. پس از داوري، پاداش يا پادافره خواهد گرفت.

"كساني از آن پاداش گرانبها كه نويد داده شده بهره­مند خواهند شد كه كار را از روي خرد و منش پاك انجام دهند، براي آباداني و پيشرفت جهان بكوشند و خواست خداوند را برآورده سازند." (هات 34 بند 14). "پارساياني كه برابر هنجار هستي و راستي و پاكي زندگي كنند در مكاني درخشان و منزلگه دانايان به­سر خواهندبرد." (هات 50 بند 2). "اي هستي­بخش دانا، هرآينه آرزوي كساني را كه درپرتو راستي و انديشه­پاك از نظرتو درست­كردار شناخته­شده­اند، برآورده ساز. به­راستي ميدانم ستايش بندگانت كه ­هدف­نيك دارند بي­اثر و بي­نتيجه نخواهدماند." (هات 28 بند 10).

دين زرتشت دين اخلاق و رفتار اجتماعي است كه آموزه­هاي آن در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است. اخلاق مددكاري و همياري، كار و كوشش، يادگيري و آموختن، سازش و ميانه­روي پايه­هاي دين زرتشت هستند. در ايران باستان اخلاق و كسب­وكار، تمدن و فرهنگ، علم و دين از هم جدا نبودند. بر خلاف سيستم سكيولار غربي كه توليد را از محيط و كار را از فرد مجزا مي­سازد، قرن­ها تجربه كشورهاي مختلف نشان داده كه در واقع آداب كار و اخلاق فرد مجموعا تاثيرگزار هستند و بايد بهينه شوند. اين چيزي است كه هزارها سال پيش، زرتشت به­آن پي برد و در آيين و تمدن ايران باستان به آن توجه شد.

زرتشتي ديني دانش­بنيان، و آموزه­هاي اين دين و آيين در كار و كوشش و آباداني است. سروده­هاي اشو زرتشت و ديگر تعاليم زرتشتي همه در جهت نيك انديشيدن و نيك زيستن، آموختن و جستجوي راستي، سودرسان بودن، و آباداني است. در گاتها و سراسر اوستا، فرد بايد همزمان از دانايي و نيك­انديشي، حقيقت و منش خود، و در واقع از اشا و وهومن ياري جويد تا در پيشرفت خانه و كشور بكوشد. در واقع كار و توليد كه بر اساس اشا است بايستي با اخلاق و وجدان كه دئنا است همراه باشد.

در دين زرتشتي، كردار همواره با انديشه و گفتار همراه است. هر كار بايد با انديشه و گفتمان توام باشد. در علم امروز نيز چنين است. دين زرتشت دين اخلاق و رفتار اجتماعي است و كار به­همان اهميت ستايش است.  اين آموزه­ در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است و به كار و توليد با مفهومي گسترده در بعد مادي (گيتي ) مي پردازد. اوستا خاستگاه روابط اجتماعی بوده است. اوستا، برخلاف دیگر ادیان، به زندگی بشری و دنیایی اهمیت می‌دهد و به شرح وظایف‌ دنیوی انسان می‌پردازد. بنابر آموزش گات ها كه بن فرمايه فرهنگ ايران باستان است، اگر بخواهيم به آسايش و آرامش در دوجهان برسيم بايد به سوي خداوند نماز گزارده، كردار خود را با دانش كامل (هنجار هستي) و خرد خود را منش نيك هماهنگ كرده، براي خرسندي جهانيان و آبادي جهان كوشيد. اين كوشش همان آيين خداي دانا و بنياد ارزشها و اخلاق نيك بويژه در زمينه هاي زيستي است.

گاتها به محيط زيست با مفهومي بسيار گسترده تر در دو بعد مادي (گيتي ) و غير مادي (مينو) مي پردازد. جهان كه همه ابعاد محيط زيست را در بر دارد، بوسيله اهورامزدا (يگانه هستي بخش بزرگ و دانا) استوار بر هنجاري به نام اشا، آفريده شده است. او با نيك ترين انديشه و افزاينده ترين خرد جهان شادي بخش را آفريد و سرسبز گردانيد. دروغ كاران براي سود خودشان، با عيش وعشرت به نابودي (بيابانيدن) جهان مي پردازد كه رنج به­بار مي آورد.

براي خرسندي راستين بايد كردار انسان با هنجار هستي (اشا، ارديبهشت) و خرد با منش نيك (بهمن) هماهنگ بوده، با ارامش پيش­برنده­ كه از دانش و ايمان پديد آيد (اسفند)، هرروز جهان را آبادتر وجهانيان را خرسندتر ازپيش سازد. اين­ تازه­گردانيدن تاپيوستن به­خدا ادامه دارد. اهو (رهبر سياسي) و رتو (رهبر معنوي) وظيفه فراهم كردن بستر اين بالندگي را بردوش دارند. در ونديداد خداوند جهان نيكي را آفريد. راستكاران با پاك نگه داشتن اتش، آب، هوا و خاك همچنين آباد كردن جهان، كاشتن گياه، نكشتن حيوانات نابالغ يا باردار، نابودي آفات و اينچنين با خداي بد مي جنگند ولي بدكاران با آلودن، ويراني، آزردن جانوران و گياهان به اهريمن ياري مي رسانند.

نتيجه­گيري

دين زرتشتي از معدود ادياني است كه فرقه و مذهب ندارد و همه پيروان در همبستگي مينوي و باورهاي اساسي شريك هستند. دليل اين همبستگي و همباوري، يكتايي و يكساني بينش اشوزرتشت است كه انعكاس يكتايي آفرينش است. يكتايي آفريدگار الزام به يكتايي آفرينش را به همراه دارد و پيام­آوري اين اسا را درك ميكند كه اين يكتايي را در بينش خود شكل دهد. پيام زرتشت يكدست و يكپارچه به ما رسيده و تمام سروده­هاي زرتشت يكسان و همخوان است. او به درستي گيتي و مينو را در هم تنيده و از يك منبع مي­داند و فرد را بخشي از جامعه و جامعه را بخشي از هستي ميداند.

دين زرتشت دين وجدان، اخلاق و رفتار اجتماعي است كه آموزه­هاي آن در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است. مددكاري و همياري، كار و كوشش، يادگيري و آموختن پايه­هاي دين زرتشت هستند. در ايران باستان نيز اخلاق و كار، تمدن و فرهنگ، علم و دين از هم جدا نبودند. بر خلاف سيستم سكيولار غربي كه توليد را از معنويات مجزا مي­سازد، قرن­ها تجربه كشورهاي مختلف نشان داده كه در واقع آداب كار و اخلاق فرد مجموعا تاثيرگزار هستند و بايد بهينه شوند. چيزي كه هزارها سال پيش، زرتشت به­آن پي برد و در آيين و تمدن ايران باستان به آن توجه شد.

در مجموع، زرتشت آفريدگار يكتا را آفريننده همه هستي در گيتي و مينو مي­داند. او اراده خداوند را در آباداني و پيشرفت جهان مي­گويد و هدف از آفرينش انسان را همكاري با اراده خداوند، در راه پيشرفت و كار در پرتو راستي و پاكي مي­داند. او تنبلي و ناداني را نكوهيده دانسته و انسان را به تلاش و همزوري فرا ميخواند. انسان را همكار آفريدگار دانسته، تا آنجا كه زرتشت كار و آباداني را با نيايش اهورامزدا يكسان و برابر مي­داند. در بينش زرتشت، از تضاد و تناقض و يا معجزه و رويكردهاي خدرق­العاده خبري نيست. بينش جهاني و جاودانه اشو زرتشت كاملا با دانش منطبق است.

 

 

 

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر به عنوان مهمان

0
نظر شما به دست مدیر خواهد رسید
  • مهمان - مهمان

    بسيار مقاله جالب و علمي بود. اولين بار است كه كار پژوهشي سيستمي و مدلسازي به همراه ارجاع به ادبيات ديني ساختار جهان را از ديد پيامبر نشان ميدهد.

  • مهمان - مهمان

    باسپاس بیکران از تارنمای وزین همازور، این مقاله برای علاقمندانی مانند من بسیار مفید و آموزنده است. امید که شاهد ارائه بیشتر اینگونه مقالات باشیم.

  • مهمان - مهمان

    مطالب که در این مثاله ارایه شده است در مانتره که همگی زرتشتی هستند ارایه شده و جالب اینکه برخی مفاهیم به گونه ای تکرار شده است که هر همکیشی این الفبا را از حفظ است پس تکرار آن و ربط دادن آن به نتیجه ای که نویسنده قصد داشته منطقی به نظر نمی رسد.این یعنی مقاله مطلب نویی ندارد و تکرار مکررات است که بزرگان متخصص در دین در آثارشان پیش از این عرض کرده اند و تنها حسن مقاله چارت و نمودار محقق است.
    نویسنده نباید دانسته های خود را و آنچه خود برداشت می کند را به مخاطب ترزیق کند! اینکه ایشان مدعی شده اند فرقه و مذهب در آیین زرتشتی وجود ندارد نشان از بی اطلاعی ایشان است.کمی جستجو نشان می داد که در هند فرقی از آیین زرتشتی حضور دارند که حتی به ایران هم رفت و آمد دارند:خشنومی ها!
    به هرجهت از زحمت ایشان و سایر همکیشان شرکت کننده در هر سن و سوادی که برای ارتقا دانش دینی جامعه می کوشند ممنون هستیم.

  • مهمان - مهمان

    با تشكر از خبرنگار همازور كه اين مقاله را درخواست و چاپ كرد. همچنين تشكر از داوران گرامي مانتره: موبد دكتر خورشيديان، موبد دكتر وحيدي، موبد دكتر بهمردي و آقاي قدردان كه با نظرات و راهنمايي خود باعث تصحيح و تاييد مدلهاي اين مقاله شدند كه به عنوان تنها مقاله شايسته تقدير در بخش اصلي گاتاشناسي رده بالاي 18 سال شناخته شد
    سروده هاي اشو زرتشت در گاته ها در عين سادگي، بسيار پيچيده و عميق است. به مانند سروده هاي مولوي و حافظ، برداشتهاي مختلف اهميت واكاوي و پژوهش مجدد از ديد فرهيختگاني كه به درجه معرفت و شناخت واقعي از گاته ها رسيدند را دارد. من از ترجمه دينشاه ايراني، پورداوود و به خصوص موبد فيروز آذرگشسب سود بردم.
    در بسياري از اديان، يكتايي خداوند تنها با ايمان خالص به دست مي آيد. در دين زرتشت، با شناخت يكتايي آفرينش و درك يكتايي بينش اشو زرتشت، ميتوان به يكتايي آفريننده پي برد. در ارائه روز دوم مانتره، من برداشت خود از مفهوم گئوش اوروان زرتشت را ارائه دادم كه كمتر شناخته شده و به نظر رسيد كه مورد پذيرش داوران محترم قرار گرفت
    گوش كه نام روز چهاردهم ماه است توسط مغرضان خارجي به گاو و در نهايت چهارپايان و جانوران ترجمه شده. ولي موبد آذرگشسب به هستي يا آفرينش ترجمه كرده، و روان آفرينش است كه به درگاه اهورامزدا از چپاول و ستم مي نالد. مفهوم روان آفرينش يا گوش اوروان كه تابحال ناشناخته مانده در مكتبهاي عرفاني به انرژي كائنات تعبير شده است.
    اشا و گوش اوروان دو همزاد هستند. همانگونه كه يك فرد انديشه در بخش گيتي و وجدان در بخش مينوي دارد، هستي يا آفرينش داراي اشا در بخش گيتي و گوش اوروان در بخش مينوي است. اثبات اين پيشنهاد را بايد در گاته ها 28 بند 1 و گاته ها 29 بند 5 جست. البته اين مدل پيشنهادي نهايي نيست و تنها آغاز راه در فهم الگوهاي مفهومي گاته ها است

  • مهمان - مهمان

    در سايتها و مجلات زرتشتي، ادبيات عامه، دعا و داستان زياد ميبينيم. ولي كمتر مقالات پژوهشي و تخصصي با ديد نوآورانه. از خواندن اين مقاله لذت بردم. ممنونم.

  • مهمان - مهمان

    من در جلسه ارائه دكتر سپهري كه بيش از يكساعت و نيم تا پس از نيمه شب طول كشيد حضور بردم و از ارائه خوب و علمي لذب بردم كه دين من چنين علمي و پرمايه است. آنچه مهم بود نظر داوران محترم بود به خصوص دكتر موبد خورشيديان كه در پايان اعلام داشتند پس از تصحيحات انجمن موبدان آن را چاپ كند.

  • مهمان - مهمان

    مقالات رسیده به مانتره بدون اسم توسط داوران و اساتید بررسی و امتیازدهی شد. مقالاتی که به امتیاز لازم رسیدند در زمان ارائه توسط داوران به چالش و بررسی رسیدند و در نهایت در هر رده یک مقاله شایسته تقدیر انتخاب شد.بنابراین اظهار نظر مهمان فعال فوق در مورد مقاله دکتر سپهری صحیح نیست و از نظر محتوا و مراجع مورد تایید داوران مانتره بود.

فرتوری از نگارخانه

posterjam2irandokht0_20100809_-98071010.jpg

تبلیغ ویژه

واپسین نوشته ها

گزارش تصویری

پیوند ها

خبرخوان یافت نشد

تبلیغ 2