سخنرانی نیکنام از شبكهي ٥ صدا و سيما درباره آيينهاي نوروزي
اشکان خسروپور - كوروش نيكنام، پژوهشگر زرتشتي، در برنامهي سلام تهران از آيينهاي نوروزي، چگونگي شكلگيري نوروز، فلسفهي سفرهي نوروزي و سپندينهبودن عدد ٧، چگونگي به وجود آمدن جشن چهارشنبهسوري و پيوند آيينهاي سرزمينهاي ديگر با آيينهاي ايراني، سخن راند.
«نيكنام» سخنان «شاهميري»، مجري برنامه، مبني بر اينكه نوروز را كهنترين آيين جمعي دنيا است را تاييد كرد و گفت: «طبيعي است كه اين جشن كهنترين جشن ايران هست و در باور كهن ايراني كه ما به آن ميپردازيم، ميبينيم كه شكلگيري اين جشن آن اندازه باارزش بوده كه پيرايههايي به آن افزودهاند كه هريك، جايگاه خودش را دارد.از نظر استورهاي، اين جشن به جمشيد بازميگردد.»
نوروز در استورهها
وي با اشاره به اينكه پس از مهار آتش از سوي هوشنگشاه، ايران به سوي تمدن دعوت شد، گفت:
پس از مهار آتش، با اصلاحات اجتماعي كه جمشيد انجام داد، مردم خرسند ميشوند و يك روز برجسته و ويژه برايشان به شمار ميآمدهاست.»
نيكنام افزود: «جمشيد در نوروز بر تخت مينشيند و آنگونه كه در روايتها آمده، از دماوند تا بابل را در يك روز ميپيمايد.روزي كه جمشيد بر تخت مينشيند، روز جشن اعلام ميشود و آن را نوروز، نام مينهند.»
اين پژوهشگر زرتشتي، در بخش ديگري از سخنانش، دربارهي از شاهنامهي فردوسي كه در آن به نوروز، گفت: «در شاهنامه به روز هورمزد از ماه فروردين اشاره ميشود كه همان روز اورمزد و ماه فروردين است.»
نوروز در دانش ستارهشناسي
وي با اشاره به اينكه خيام نيز به نوروز از ديدگاه ستارهشناسي مينگرد، افزود: «به گفتهي خيام، جمشيد دريافت كه در اين روز، پس از ٣٦٥ روز، زمين يك دور كامل به گرد خورشيد ميگردد و از همين رو، به همهي ملل آن زمان اعلام كرد كه اين روز را نوروز ناميده و جشن بگيرند. از آن هنگام، نوروز جشن گرفته شد و آرام آرام سفرههايي بدان افزوده شد.»
تلاش براي ثبت جهاني نوروز
نيكنام با اشاره به تلاشهايي كه سازمان ميراث فرهنگي براي ثبت نوروز در سياههي ميراث معنوي يونسكو انجام دادهاست، افزود: «سازمان ميراث با برپايي جشن نوروز در جاهاي گوناگوني همچون ارگ قديم بم، تلاش بسياري براي زمينهسازي ثبت جهاني نوروز انجام داد. كشورهاي بسياري تلاش كردند تا نوروز را به نام خودشان ثبت كنند. اين كشورها، گرچه نوروز را جشن ميگيرند اما همه، جزو حوزهي برگزاري جشن نوروز هستند و سرزمين ايران خاستگاه نوروز است.»
نوروز، جشني سراسر ايراني است
به گفتهي اين پژوهشگر زرتشتي در پي سالها به نوروز افزوده شده و «هركه آمد گرهي چند بر اين تار افزود».
وي در اين باره گفت: «درنسلهاي گوناگون، در روزگاران گوناگون برگزاري نوروز را ميبينيم چنانكه در زمان هخامنشيان، اشكاني و ساساني، اين جشن به خوبي برگزار ميشده و آثارش را در تخت جمشيد هنوز ميشود ديد، بعدها، حكومتهاي بعدي نيز با اين جشن مخالفت نكردند. اسلام كه وارد ايران شد، اين جشن حالت اسلامي به خود گرفت و امروز ملت ايران از هر قومي و با هر نگرشي، اين جشن در روانش نهفته شده و آن را پاس ميدارد.»
نيكنام، جشن نوروز را برپايهي استورههاي ايراني زادروز انسان دانست و با اشاره به پيوستگي همهي ايرانيان با اين آيين كهن، گفت: «برپايهي تورات، آفرينش در ٦ روز شكل گرفت. در استورههاي ايراني و باور كهن آريايي، اين ٦ روز به ٦ مرحله، آمده است كه در گاه ششم، آفرينش به انسان رسيد. در فصل بهار انسان آفريده شد و كيومرس، نخستين انسان است.»
روان درگذشتگان، در روزهاي پنجه به زمين ميآيند
نيكنام با اشاره به اينكه نوروز با نوزايي طبيعت همراه است، گفت: «در نوروز، جان جهان تازه ميشود و همهچيز رنگ تازهاي به خود ميگيرد از همين رو، مردم نيز در انديشهي نو شدن و تازه شدن خواهند بود. باور به حضور فروهر و درگذشتگان است. برپايهي همين باور، ما باور داريم كه در اين روزها، مهمان به خانهي ما آمده است.»
به گفتهي نيكنام، در گاهشماري باستاني ايراني، امروز واپسين روز از ماه اسفند و برابر با انارام روز است، از فردا، ٥ روز پاياني سال، يعني ٥ روز پنجه وجود دارند كه اين روزها، روزهاي تعطيل بوده و نامهايي به جز نامهاي سيگانه در گاهشمار ايراني دارد.
وي با اشاره به اينكه افروختن آتش از ديرباز تاكنون، نماد راهنمايي است، گفت: «بامداد فردا نياكان ما با افروختن آتش به استقبال روان و فروهر درگذشتگان ميرفتند. باورشان اين بود كه روان درگذشتگان اين ٥ روز را كه ٥ روز پنجه ناميده ميشود، روانها با آنها زندگي ميكنند. چون همهي روانها در جشن زادروزشان شركت ميكردند.»
به گفتهي وي، با همين باور سنتي كه اعتقاد به حضور روان درگذشتگان در ٥ روز پنجه است، كه ايرانيان خانهتكاني انجام ميدهند، چون باور داشتند كه مهماناني ناخوانده دارند و بايد خانه را از پلشتيها پاك كرد. ايرانيان در اين روز، خانهي دلشان را هم ميتكاندند و آن را از كينه، دروغ و همهي نازيباييها پاك ميكردند. چون اين مهمانان با آنها هستند.
وي گفت: «برپايهي اين باور، روان همهي درگذشتگان، از كيومرس تا سيوشانس، ميآمدهاند و اين روانها، به كشور يا قومي، ويژه نشدهاست. ايرانيان در نخستين روز از فروردين كه همان نوروز باشد، آتش را به بلندي ميبردند و آب و آويشن پشت آتش ميريختند تا بدين شيوه، فروهران را بدرقه كنند. باور بر اين بود كه اگر زمينيان را شاد ببينند، آن سال، سالي پر از بركت براي آنها خواهدبود.»
ايرانيان چهارشنبه سوري ميگرفتند تا آيين ايراني «پنجه»، زنده بماند
كوروش نيكنام در بخش ديگري از سخنانش، از فرمانروايان اموي و عباسي كه با ايرانيان مخالف بوده و نميگذاشتند بسياري از اين سنتها در ايران انجام بشود، سخن راند و افزود: «ايرانيان كه با فرهنگ و سنت خودشان آميخته بودند، مسلمان شدند اما ميخواستند كه آيين و سنتهاي ايراني را نيز پاس بدارند.»
نيكنام با تاكيد به اينكه «چهارشنبه»، واژهاي پارسي نيست و ما، براي ٣٠ روز ماه، نامي ويژه داريم، افزود: «ايرانيان در آن زمان، از آنجايي كه ميخواستند با روشن كردن آتش، به استقبال همهي فروهر درگذشتگان، از كيومرس تا سيوشانس بروند و در اين ٥ روز، خيرات انجام بدهند و گهنبار يا گونهاي جشن كشاورزي را برپاكنند، دست به ابتكاري زدند كه همان چهارشنبه سوري بود.»
باور به نحسي چهارشنبه در ميان تازيان، باوري بود كه به گفتهي نيكنام، ايرانيان آن را با كنكاش در باور اعراب دريافتند و از آن بهره بردند.
وي در اين باره گفت: «ايرانيان روشن كردن اين آتش را به چهارشنبه نسبت داده و گفتند، ما اين آتش را روشن كردهايم تا نحسي چهارشنبه را از ميان ببريم. فرمانروايان نيز اين را پذيرفتند و خودبهخود، اين جشن، چهارشنبهسوري ناميده شد كه سور در آن به معناي جشن است. پس چهارشنبه سوري يعني جشني كه ما در آن، نحسي چهارشنبه را از ميان ميبريم. اين كار، جايگزين آن سنت زيبا بود.»
سفرهي نوروزي، از هفت شين تا هفت سين
نيكنام دربارهي عناصري كه بر روي سفرهي نوروزي قرار ميگيرد، به سپندينه بودن عدد ٧ اشاره كرد و گفت: «عدد ٧ كه همان عرفان و راه شناختي است كه در آغاز در آيين مهر ايراني بود و پس از آن در آيين زرتشت و پس از آن در تصوف ايراني مطرح شد كه برگرفته از ٧ گامي است كه انسان را به خدا نزديك ميكند.»
وي در بخش ديگري از سخنانش، به بخشهايي از كتاب آثارالباقيه، از ابوريحان بيروني، اشاره كرد و گفت: «بنابر نوشتهي اين كتاب، در آن روزگار، در هفت جاي خانه ميآمدند و دانههاي مختلف را ميكاشتند كه دانهها سبز ميشد و نشان از زايش و نوزايي در طبيعت بود.»
نيكنام گفت: «در گزارشهايي كه ما داريم، گفته ميشود كه اين سفره، هفت شين بوده، بعدهاگفته ميشود كه اين سفره، هفت چيدني را در خود داشته كه از درختها و گياهان فراهم ميشده وبعدها به هفت سين تبديل ميشود كه هماكنون نيز ما هفتسين را داريم. مهم، عدد هفت است كه هميشه ثابت بوده.»
به گفتهي نيكتام، عناصري برروي سفرهي هفتسين گذاشته ميشود كه در ميان همهي اديان يكسان است.
كوروش نيكنام اين عناصري كه همهي ايرانيان، از هر قوم و با هر باوري بر سر سفره ميگذارند، چنين برشمرد: «كتاب آسماني را هريك از پيروان اديان برسر خوان نوروزي ميگذارند. آيينه، نماد روشني برسر سفره قرار ميگيرد. شمع به نشان سازش و سوزش، بر سرسفره قرار ميگيرد كه به انسان سفارش ميكند هم بايد نور بدهي، هم در خودش آرام آرام، زندگي را به پايان برسوني. ميوههاي سرخ همچون انار و سيب سرخ درون تاس آب، به نماد آيين مهر است. سيب، نماد زايش نيز هست.
اين ميوهها، تصوري از زمان برونشد(:طلوع) و درونشد(:غروب) خورشيد هستند. تاس و آب درونش، نماد خورداد امشاسپند و آناهيتا هستند. برگهاي آويشن و اسفند نيز در سر سفره بودهاند كه نماد پاكيزگي و درمان بوده، از چيزهايي است كه همه بر سر سفره ميگذارند.»
نيكنام، حضور ماهي قرمز برسرسفره را يك رسم غيرايراني دانست و گفت: «انار و سيب قرمز، آرام آرام جاي خودش را به ماهي قرمز داد. اين ماهي هرچه كه باشد، پس از چندي ميميرد و شايسته نيست موجودي را برسر سفرههاي نوروزيمان بياوريم كه پس از چندي، به نيستي بگرايد.»
شباهتهاي سال نوي ايراني و اروپايي
كوروش نيكنام، در پاسخ به پرسش «شاهميري»، مجري برنامه، كه از شباهتهاي نوروز ايراني و جشن سال نوي اروپايي، سخن رانده و بخشي از اين ويژگيها را همچون شيوهي حضور بابانوثل در خانهها را شبيه فرهنگ ايراني، دانسته بود، گفت: «آيين مهر كه به اروپا رفت، ويژگيهاي خودش را به اروپا برد، چنانكه روز تعطيل اروپايي، ساندي هست يعني روز خورشيد و سروي كه در سال نوي غيرايراني ميبينيم، نمادي ايراني است كه در تخت جمشيد بسيار ديده ميشود و نماد امرداد و جاودانگي است، چون زمستان را به سرميبرد و برگهايش نميريزد. از سوي ديگر، سرو راستقامت است و بزرگترين ويژگي آن، فروتني است. سرو از همهي درختان بالاتر ميرود اما نوكش، خميده است. اين فروتني، ويژگي بوده كه ايرانيان هميشه آن را ميستودهاند و تلاش ميكردهاند تا در خودشان پرورشش بدهند.»

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان